Zabytki techniki - Staropolski Okręg Przemysłowy
Do Nietuliska możemy trafić jadąc ze Skarżyska drogą 42 a następnie krajową 9. Nietulisko Fabryczne stanowi część wsi Nietulisko Duże. Poruszając się ze Skarżyska w kierunku Ostrowca, po lewej stronie drogi można zobaczyć resztki osiedla fabrycznego które stanowi kilka białych parterowych budynków. Pozostałości dawnej walcowni, ostatniego ogniwa wielkiego kombinatu metalurgicznego nad rzeką Kamienną znajdują się po przeciwnej stronie drogi i należą do najcenniejszych zabytków Staropolskiego Okręgu Przemysłowego.
 |
Nietulisko należy do najcenniejszych zabytków
Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. |
fot. A. Staśkowiak |
SOP stanowił ciąg zakładów rozlokowanych wzdłuż Kamiennej według planów księdza Stanisława Staszica. W skład tego ciągu wchodziły Starachowice z zespołem wielkiego pieca. Pudlingarnie czyli zakłady przerabiające surówkę na żelazo kowalne zlokalizowane w Michałowie i Brodach. W części Nietuliska Dużego, nazywanej Nietuliskiem Fabrycznym, zbudowano zakład walcowni profili drobnych i blach grubych. Na początku XIX w. była to największa na ziemiach Królestwa Polskiego walcownia, w której produkowano żelazo.
W roku 1816 w Królestwie Polskim nastąpiła rozbudowa fabryk żelaznych Do roku 1833 wykonano szereg robót na rzece Kamiennej w celu uczynienia jej rzeką spławną. Prace zlecił książę Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki. Po upadku powstania listopadowego porzucono zamiar przygotowania rzeki Kamiennej do spływu towarów do Wisły. Majątek fabryczny przejął wówczas Bank Polski. Wtedy też fabryka zaczęła się rozwijać. Na wystawie w Paryżu w 1846 r. otrzymała nagrodę. W roku 1846 przy zbiegu rzek Kamiennej i Świśliny została ukończona budowa walcowni sztabowej. Wodę do fabryki doprowadzała sieć kanałów. Napędzała ona 2 koła wodne o sile 60 koni mechanicznych każde. Napęd przenoszony był na 40 par walców, nożyce i tokarnię. Zakład w Nietulisku zatrudniał około 150 robotników i w najlepszych latach produkował ponad 5 tys. ton wyrobów żelaznych. Po śmierci księcia Druckiego-Lubeckiego władze rosyjskie utrudniały dalszy rozwój fabryki. Ostatecznie powódź w roku 1903 zniszczyła zakłady fabryczne w Nietulisku.
W Nietulisku zachowały się: monumentalne ruiny wzniesionych w stylu klasycystycznym hal, ciekawie rozplanowane osiedle mieszkaniowe dla pracowników, budynek zarządu oraz pozostałości dawnego ujęcia wodnego.
 |
Nietulisko - ruiny walcowni. |
fot. A. Staśkowiak |
Najciekawszym obiektem do zwiedzania są monumentalne ruiny budynku walcowni. Zachowały się fragmenty ścian z arkadami przyziemia i kolistymi otworami nad nimi. Walcownia posiadała dwa ciągi walcarek, nożyce do cięcia blach, tokarnię i piece grzewcze. Szczególną wartość posiada kompletnie zachowany historyczny układ wodny z ciekawym rozplanowaniem zasilania zbiornika oraz nigdzie indziej niespotykanym rozwiązaniem w postaci przewału bocznego i najlepiej zachowane odcinki kanału żeglugowo-spławnego. Układ wodny zakładu zachował się w dobrym stanie. Ma on formę dwóch podziemnych przepustów zakończonych mostem drogowym, zbudowanym z piaskowcowych ciosów. Od strony odkrytego kanału wmurowana jest tablica z napisem: "R.P. 1846. Ukończony Zakład Walcowni. Karol Knake Budowniczy". Obniżenie koryta rzek Świśliny i Kamiennej spowodowało, że zarówno staw zasilający zakład jak i cały układ wodny pozostają suche. Woda zachowała się jedynie w kanale, którym niegdyś była odprowadzana do Świśliny.
Obiekty wchodzące w skład zakładu wyróżniała staranna architektura o klasycyzujących formach. Przykładem może być jaz na Wiślinie, którego filary ozdobione są doryckimi kolumnami.
 |
Nietulisko - ruiny suszarni. |
fot. A. Staśkowiak |
Ponadto warto obejrzeć ruiny magazynu, w którym gotowe wyroby czekały na sprzedaż, a na ścianie zachowała się duża żeliwna tablica z 1842 roku z rosyjskim napisem. Budynek szkoły który był budynkiem zarządu zakładów. Budynek dawnej portierni gdzie obecnie mieści się przedszkole oraz budynek po wartowni, w którym ma powstać punkt informacji turystycznej.
 |
Nietulisko - magazyn i stajnie. |
fot. A. Staśkowiak |
Zwiedzanie obiektu ułatwia wytyczona wokół zabytkowych ruin ścieżka dydaktyczna z oznakowanymi i opisanymi punktami w terenie (niestety częściowo uszkodzone).
 |
Nietulisko - plan ścieżki dydaktycznej. |
fot. A. Staśkowiak |
Dla młodzieży z pobliskiej szkoły i mieszkańców na terenie obiektu usytuowano boiska do piłki nożnej, koszykówki i siatkówki, stoły do ping-ponga. Odbywają się tu też plenery rzeźbiarskie.
Niewiele osób wie, że na wysepce stawu przyfabrycznego, obok drogi Kunów - Krynki mieścił się cmentarz wojenny 1915 r. Ogrodzony był drutem na słupach, obejmował kilkanaście mogił z drewnianymi krzyżami. Spoczywało tu 22 żołnierzy armii rosyjskiej poległych w okresie od lutego do maja 1915 roku. W 1938 roku żołnierskie szczątki ekshumowano i przeniesiono na dzielnicę wojenną cmentarza katolickiego w Ostrowcu Świętokrzyskim.
1. Galeria - Śladami Zabytków Techniki Doliny Rzeki Kamiennej na SWT.
A. Staśkowiak
Prawa autorskie © Skarżyski Wortal Turystyczny Wszystkie prawa zastrzeżone.
