Skarżyski Wortal Turystyczny
  Zarejestruj się   | Strona Główna |     | Albumy |     | Forum |     | Artykuły |     | Poczta |              

           

   Turystyka
Strona Główna

HistoriaShow/Hide content
tree-T.gif SkarżyskoShow/Hide content
tree-T.gif Osada Kamienna do początku XXw
tree-T.gif Osada Kamienna 1914 - 1918
tree-T.gif Historia w datach
tree-T.gif Pomnik powstańców
tree-T.gif Przewał staszicowski
tree-L.gif Trakt
tree-T.gif BliżynShow/Hide content
tree-T.gif Rozwój
tree-T.gif Górnictwo
tree-T.gif Jagiełło w Blizynie
tree-T.gif Gazeta z 1923r
tree-L.gif Monety
tree-T.gif MostkiShow/Hide content
tree-L.gif Historia
tree-T.gif ParszówShow/Hide content
tree-L.gif Zarys Historii
tree-T.gif SuchedniówShow/Hide content
tree-T.gif Zarys Historii 1
tree-L.gif Zarys Historii 2
tree-T.gif ŁącznaShow/Hide content
tree-L.gif Zarys Historii
tree-L.gif InneShow/Hide content
tree-T.gif ŚZP AK PONURY
tree-T.gif Najstarsze domostwo
tree-L.gif Pseudonim OSET
Szlaki turystyczneShow/Hide content
tree-T.gif Objasnienia
tree-T.gif Szlaki pieszeShow/Hide content
tree-T.gif Wykaz szlaków pieszych
tree-T.gif Szlak czerwony
tree-T.gif Szlak żółty
tree-T.gif Śladami górników
tree-T.gif Szlak zielony
tree-T.gif Szlak żółty 2
tree-L.gif Szlak czarny
tree-T.gif Szlaki roweroweShow/Hide content
tree-T.gif Berlin - Lwów
tree-T.gif Szlak niebieski
tree-L.gif Szlak czarny
tree-T.gif Szlaki konneShow/Hide content
tree-L.gif 80km konno
tree-L.gif WycieczkiShow/Hide content
tree-T.gif Leśnymi ścieżkami
tree-T.gif W Lany Poniedziałek
tree-T.gif Kierz, Szydłowiec ...
tree-T.gif Cel wycieczki…Iłża
tree-T.gif Turystyka spływowa
tree-T.gif Jastrząb-Orłów
tree-L.gif Wycieczka na Łysicę
PTTK SkarżyskoShow/Hide content
tree-T.gif Regulamin odznak
tree-T.gif PTTKShow/Hide content
tree-T.gif Terminarz
tree-T.gif KronikaShow/Hide content
tree-T.gif XXXI Rajd BAB
tree-T.gif XIV Maraton Konecki
tree-T.gif VI Rajd Wiosenny
tree-L.gif X Rajd Mikołajkowy
tree-L.gif 25 lat PTTK
MuzeaShow/Hide content
tree-T.gif Lista zabytków
tree-T.gif Muzeum im. Orła Białego
tree-T.gif Sanktuarium
tree-T.gif M. Zagłębia Staropolskiego
tree-T.gif Izba Pamięci
tree-L.gif Muzeum Wsi Kieleckiej
GeologiaShow/Hide content
tree-T.gif Mapa geologiczna
tree-T.gif Jaskinie
tree-T.gif Sztolnie
tree-T.gif KamieniołomyShow/Hide content
tree-T.gif Lista kamien.
tree-L.gif Kopulak
tree-L.gif Głazy narzutoweShow/Hide content
tree-T.gif Głaz w Kierzu
tree-L.gif Skandynawski przybysz
ZabytkiShow/Hide content
tree-T.gif Mapa zabytków
tree-T.gif Zabytki technikiShow/Hide content
tree-T.gif Co i gdzie
tree-T.gif Starachowice
tree-T.gif Bobrza
tree-L.gif Nietulisko Fabryczne
tree-T.gif KapliczkiShow/Hide content
tree-L.gif Bukowa Góra
tree-T.gif Triangul
tree-T.gif Zalew Bziński
tree-T.gif Rejon umocniony
tree-T.gif Drużniczówka
tree-T.gif SynagogiShow/Hide content
tree-T.gif Samsonów
tree-L.gif Skarżysko
tree-T.gif Cmentarze żydowskieShow/Hide content
tree-T.gif Skarżysko
tree-L.gif Bodzentyn
tree-T.gif PomnikiShow/Hide content
tree-L.gif Klonów
tree-T.gif ZamkiShow/Hide content
tree-T.gif Dwór obronny w Modliszewicach
tree-T.gif Bodzentyn
tree-T.gif Iłża
tree-T.gif Kurozwęki
tree-T.gif Szydłowiec
tree-T.gif Podzamcze Piekoszowskie
tree-L.gif Janowiec
tree-T.gif WąchockShow/Hide content
tree-T.gif Cystersi. Krowy, rudy i organy
tree-T.gif Pałac Schoenbergów
tree-L.gif Trzy rzuty beretem od Starachowic
tree-T.gif KościołyShow/Hide content
tree-T.gif Kościoły
tree-T.gif Święta Katarzyna
tree-T.gif Kościół farny św. Zygmunta
tree-L.gif Kościół Wniebowzięcia NMP
tree-L.gif Starożytne skarby Ponidzia
Baza noclegowaShow/Hide content
tree-T.gif Hotele
tree-T.gif AgroturystykaShow/Hide content
tree-T.gif Mostki
tree-T.gif Bliżyn
tree-T.gif Suchedniów
tree-T.gif Kołomań
tree-L.gif Parszów
tree-L.gif Zajazdy
Skarżyskie Tow.CyklistówShow/Hide content
tree-T.gif O nas - Cyklistach
tree-T.gif Kolejarze w Sielpi
tree-T.gif VII Skarżyski Rajd Rowerowy
tree-T.gif XIII Konecki Maraton
tree-T.gif IV Rajd Rowerowy
tree-L.gif XIV Konecki Maraton Rowerowy
Gdzie na weekendShow/Hide content
tree-T.gif Chlewiska
tree-T.gif Topornia
tree-T.gif Góra Chełm
tree-T.gif Kapkazy
tree-L.gif Radkowice

Zawrtość Wortalu

Top
Polskie Towarzystwo HistoryczneShow/Hide content
· Rocznik 2010

   Dział przyrodniczy
Flora i Fauna
RoslinyShow/Hide content
tree-T.gif Czermień błotna
tree-T.gif Przylaszczka
tree-T.gif Okratek australijski
tree-T.gif Skarżyskie orchidee
tree-T.gif Wiosenne grzyby
tree-T.gif Orlik pospolity
tree-T.gif Borowik ceglastopory
tree-T.gif Dąbrówka rozłogowa
tree-T.gif Roślinne drapieżniki
tree-T.gif Brzoza czarna
tree-L.gif Czarcikęs łąkowy
ZwierzętaShow/Hide content
tree-T.gif PtakiShow/Hide content
tree-T.gif Awifauna SkarżyskaShow/Hide content
tree-T.gif Awifauna
tree-T.gif Uzupełnienie I
tree-L.gif Uzupełnienie II
tree-T.gif Bączek
tree-T.gif Bąk
tree-T.gif Biegus zmienny
tree-T.gif Brodziec krwawodzioby
tree-T.gif Gęś zbożowa
tree-T.gif Grubodziób
tree-T.gif Jarząbek
tree-T.gif Jemiołuszka
tree-T.gif Kaczka czernica
tree-T.gif Kokoszka
tree-T.gif Dzięcioł duży
tree-T.gif Dzierzba gąsiorek
tree-T.gif Kopciuszek
tree-T.gif Jaskółka dymówka
tree-T.gif Bażant łownyShow/Hide content
tree-T.gif Opis gatunku
tree-L.gif Obserwacje
tree-L.gif Kruk - Corvus corax L.
tree-T.gif OwadyShow/Hide content
tree-T.gif Pokłonnik kamilla
tree-T.gif Zieleńczyk ostrężynowiec
tree-T.gif Modraszek argiades
tree-T.gif Górówka meduza
tree-T.gif Strzępotek soplaczek
tree-T.gif Przeplatka aurinia
tree-T.gif Dostojka akwilionaris
tree-T.gif Pasyn lucylla
tree-T.gif Tygrzyk paskowany
tree-T.gif Klecanka polna
tree-T.gif Poskrzypka liliowa
tree-T.gif Trzyszcz piaskowy
tree-T.gif Trzyszcz polny
tree-T.gif Bujanka
tree-T.gif Mieniak strużnik
tree-T.gif Bielinek rzepnik
tree-T.gif Modraszek teleius
tree-T.gif Ważka płaskobrzucha
tree-T.gif Moszenica wierzbówka
tree-T.gif Przeziernik osowiec
tree-T.gif Łanocha pobrzęcz
tree-T.gif Biegacz skórzasty
tree-T.gif Czerwończyk fioletek
tree-T.gif Świerszcz polny
tree-L.gif Mieniak strużnik
tree-T.gif SsakiShow/Hide content
tree-T.gif BobryShow/Hide content
tree-T.gif Skarżysko
tree-T.gif Oleśnica
tree-L.gif Lubianka
tree-T.gif Wydry
tree-L.gif Wilki
tree-L.gif GadyShow/Hide content
tree-T.gif Padalec zwyczajny
tree-L.gif Żmija zygzakowata

Ochrona Przyrody
Parki KrajobrazoweShow/Hide content
tree-T.gif Suchedniowski
tree-L.gif Sieradowicki
RezerwatyShow/Hide content
tree-T.gif Barcza
tree-T.gif Rezerwat Cisa A
tree-T.gif Rezerwat Cisa B
tree-T.gif Ciechostowice
tree-T.gif Dalejów
tree-T.gif W dolinie Krasnej
tree-T.gif Świnia Góra
tree-T.gif Świnia Góra (EN)
tree-T.gif Rydno
tree-T.gif Kamień Michnowski
tree-T.gif Wykus
tree-T.gif Skały w Krynkach
tree-L.gif Góra Grodowa
Pomnik przyrodyShow/Hide content
tree-T.gif Skałka Rejowska
tree-T.gif Bukowa Góra
tree-L.gif "Cygańska Kapa" i "Biały Kamień"
Ciekawe miejscaShow/Hide content
tree-T.gif Diabelska Karczma
tree-T.gif Puszcza Świętokrzyska
tree-T.gif Wschód na Świętym Krzyzu
tree-T.gif Uroczysko "Pięty"
tree-T.gif Platforma na gołoborzu
tree-T.gif Bór mieszany
tree-T.gif Wiosenne motyle
tree-T.gif Bezimienny strumyk
tree-T.gif Bartek umiera
tree-T.gif Góra Chełm
tree-T.gif Radkowice
tree-L.gif Kapkazy

Woda
RzekiShow/Hide content
tree-T.gif Rzeka Żarnówka
tree-T.gif Dzieje rzeki Kamiennej
tree-L.gif Strumień Kaczka
Gdzie na rybyShow/Hide content
tree-T.gif Ryby w okolicy
tree-T.gif Chańcza
tree-T.gif Brody Iłżeckie
tree-T.gif Jaśle
tree-T.gif Mostki
tree-T.gif Piachy
tree-T.gif Rejów
tree-T.gif Suchedniów
tree-L.gif Zbożenna
Opowieści z dnaShow/Hide content
tree-T.gif Wędkarska choroba
tree-L.gif Sobota na Brodach

   Inne informacje
Gminy Powiatu
Skarzysko-Kamienna
Skarżysko Kościelne
SuchedniówShow/Hide content
tree-T.gif Skrótowo
tree-T.gif Położenie
tree-T.gif Środowisko
tree-T.gif Zabytki
tree-T.gif Osadnictwo
tree-T.gif Zarys historii
tree-T.gif Historia w XXw
tree-L.gif Usługi
ŁącznaShow/Hide content
tree-T.gif Skrótowo
tree-T.gif Położenie
tree-T.gif Środowisko
tree-T.gif Zabytki
tree-T.gif Osadnictwo
tree-T.gif Zarys historii
tree-L.gif Usługi
Blizyn

Ciekawostki
Z naszych wyprawShow/Hide content
tree-T.gif Wschód na Świętym Krzyżu
tree-T.gif Z lotu ptaka
tree-T.gif Rajd SH Kotwica
tree-T.gif Prastary las
tree-T.gif Road Runners
tree-T.gif Wielka tajemnica Emeryka
tree-T.gif Wąskotorówką do Lipia
tree-T.gif Wykus 2006
tree-T.gif Motocross Bliżyn
tree-T.gif Nepomuki regionu
tree-T.gif Muzeum im. Orła Białego
tree-T.gif Redakcja przy pracy...
tree-T.gif Tablice BHP w Starachowicach
tree-T.gif KTD-458 ORP "Odważny"
tree-T.gif XII Jarmark Iłżecki
tree-T.gif Bieg przełajowy w Bliżynie
tree-T.gif Święto Herbaty i Kawy
tree-T.gif Zalejowa
tree-T.gif Ja lubie jeść
tree-T.gif Jak to licznik ...
tree-T.gif 11.11.2006
tree-T.gif Wycieczka na Łysicę
tree-T.gif Dzionie rakowskie
tree-T.gif Mostki inaczej
tree-L.gif Plener Malarski
KoncertyShow/Hide content
tree-T.gif Orkiestry Dęte
tree-L.gif Koncerty BliżyńskieShow/Hide content
tree-L.gif Ratujemy kościółek św. Zofii

Wywiady, artykułyShow/Hide content
tree-T.gif Wykreować markę
tree-T.gif Ja o tym nie marzyłem
tree-T.gif Wyspy nie oddamy
tree-T.gif Wspom. P. Świerczyńskiego
tree-T.gif Klaster turystyczny
tree-L.gif Wykład dr Piotra Kardysia


   Ankiety/Sondy
Czy wiesz co to Rydno?

Wiem od dawna
Dowiedziałem się na Pikniku
Nie mam pojęcia



Wyniki
Ankiety

Głosów 2317

   Dodatki
Wpisz się do Księgi

Filmoteka

Nasza Ekipa

Forum dyskusyjne

Kalendarz

Napisz Newsa

Kontakt

Co w Wortalu

Prenumerata biuletynu

Archiwum Newsów

Szukaj w Wortalu

Poleć Nasz Wortal


   Galerie Wortalu

rydno2009_prace4.JPG
  
przeziernik02_km.jpg
  
DSCF1604.JPG
  
DSCF1867~0.JPG
  
img_4257.jpg
  
246.jpg
  
DSCF3175_biegacz_km.jpg
  
DSCF4300_altana_wieza.JPG
  
DSCF6903+.jpg
  
janowiec2007_0819(035)_nagrobek.jpg
  
maniek.jpg
  
wychowawcy01.jpg
  
biegtrasa1.jpg
  
8~2.jpg
  
Img_4894.jpg
  
gran5.jpg
  
dolina_kamionki_sikora_uboga_2007_12_02_1186_km.jpg
  
DSCF4818_km.jpg
  
bukowa2007_lepieznik.jpg
  
cyganska_kapa_tablica_km.jpg
  
skalka2007_0818(019)_kadr_km.jpg
  
Img_4888.jpg
  
aurinia2007_0817(030)_czarcikes_km.jpg
  
DSCF7008_dzwonnica.JPG
  
ula3.JPG
  



Dzieje rzeki Kamiennej





DZIEJE RZEKI KAMIENNEJ



Przeszłość małych nieznanych rzek bywa nie mniej ciekawa niż dzieje wielkich sław wodnych, jak Nil, Eufrat czy Tygrys. Wielkość bowiem his­torii nie mierzy się tu rozmiarem dorzecza ani wyłącznie czasem, lecz ilością zdarzeń. Przedmio­tem tego studium jest rzeka Kamienna o długości 156 km. lewobrzeżny dopływ Wisły . Dzieje małej rzeki są czymś w rodzaju pamiętnika nic nie znaczących w historii osób. Zawarte jednak tam szczegóły, przeżyte fakty i bezpośredniość relacji zdarzeń czynią umarły czas znowu żywy, a daleki bieg historii zbierają niejako w barwnym punkcie celem ostrzejszego widzenia szerokiego tła przeszłości.





l. RZEKA SPORÓW



Kamienna jest rzeką sporów. Nazwę swa nie zawdzięcza wprawdzie Celtom, jak Nida, Wisła czy San (42), choć nie jest wykluczone, że Celtowie ją znali ( 52 ). Wśród rzek wymienianych przez Glogera (5) występuje nazwa "Kamienica" z roku 1228. Choć autor nie podaje czy chodzi o naszą Kamienną. U Długosza występuje nazwa "Kamionna" (4). Na mapie Staszica z roku 1815 znajduje się nazwa "Kaimienka" ( 56 ). Mapa Puscha z r. 1836-1846 ma już obecną nazwę "Kamienna" ( 38 ). Słowo "Kamionna" lub "Kamionka" spotyka się często w dorzeczu Kamiennej. Według prac onomastycznych PAN (60) występują zamiennie nazwy "Kamienna", "Kamionna", "Kamiona". Rzeka źródłowa nazywa się Kamionka, ale Kamionką jest również rzeka wpadająca do Kamiennej pod Bzinem płynąca od Łącznej przez Suchedniów. Rzeczkę wpadającą pod Ostrowcem, zanim nazwano Szewnianką, na mapi 1: 100000 oznaczano jako Kamionkę. Kamionką nazywa się również Psarkę - dopływ Świśliny.

Uparcie powtarzająca się w całym dorzeczu nazwa "Kamienna", "Kamionna", "Kamionka" wskazuje na stare pochodzenie słowiańskie uwarunkowane topografią. Według Słownika staropolskiego ( 58 ) forma "kamienna" występuje koło 1500r., "kamionna" od 1437r., ale "Kamienna góra" już w 1276r., a "kamioni" (z kamienia) w 1237r. Pisownia była albo camoni (1379), Camyonna droga (1437), camyen (1399), ale obok tego już kamienie (1399), kamienne (1393). Linde uwzględnia w swoim Słowniku (26) szeroki zestaw wyrazów "kamień", "kamienny" dla całej grupy języków słowiańskich o niemal analogicznym brzmieniu. Należy przypuszczać, że jest to jedna z najstarszych nazw słowiańskich dla określenia niezwykle pospolitego przedmiotu w przyrodzie jakim jest materiał skalny.

Sporne są źródła Kamiennej. Jako źródłowe rzeki podaje się Zalaziankę i Łosienię zlewające się na południe od góry Piekło (59). Tymczasem Zalezianka i Łosienia stanowią według Lencewicza (25), Kamionkę płynącą od Łącznej i Suchedniowa do Kamiennej, choć prawdą jest, że Łosienia vel Łosieniec wypływa od południa, ale nie z tego Piekła, tylko z innego, położonego na wysokości 351 m. npm w lasach suchedniowskich. Stąd i różnice podawanej długości Kamiennej od 127, koło 130 do 156 km ostatnio.



2. NARODZINY I ŻYWOT



Kamienna zrodziła się w pobliżu góry Piekło (361 m npm.), nieco powyżej wsi Antoniów, jako rzeka źródłowa Kamionka na linii Szydłowiec - Niekłań.



"Piekło Niekłańskie" - stąd wypływa jedna z dwóch rzek źródłowych Kamiennej.



Druga źródłowa rzeka Kamiennej to Zwierzówka wypływająca niemal przy kompleksie skał zwanych Piekłem. Obie poczynają się wśród wapieni i piaskowców jurajskich. Dalej płyną już jako Kamienna. Aż do stawów w Sołtykowie ma Kamienna duży spadek do 10%, zresztą znaczny spadek utrzymuje się aż do Bzina osiągając kilka promili. Od Kunowa spadek jest niewielki 0,7%, przy ujściu zmniejsza się jeszcze o połowę. Średnio można powiedzieć, że spadek Kamiennej wynosi 1 m na kilometr biegu rzeki. Źródła znajdują się na wysokości 360 m (nowsze dane - 362 m npm.), ujście do Wisły leży na wysokości 130 m npm. Kamienna w górnym swym biegu ma spadek rzek górskich, podobnie jak Kamionka 5,6% i Świślina 3,6%.

Po przebiciu się przez kompleks stawów w Sołtykowie Kamienna przybiera swój właściwy kierunek "świętokrzyski", tzn. niemal równoległy do głównej osi Gór. Z prawej przyjmuje Kamionkę pod Bzinem, mija Skarżysko od południa. Pod Marcinkowem wpada Żarnówka. Obie z Kamienna płyną niemal równolegle na długości ponad 2 km zbliżając się niekiedy do 200 m. Wreszcie z żywiołową brawurą górskich potoków jednoczą się, by razem wypłynąć na szeroką dolinę pod Wąchockem. Dolina Kamiennej modeluje się bardziej pod Starachowicami, zwężając .się jednoczesna. Następnie zyskując znów na rozległości tworzy wąska gardziel pod Krynkami i Brodami.

Dolina Kamiennej stanowi od Sołtykowa do Ćmielowa, a wiec na długości 74 km, dogodny szlak komunikacyjny. Tędy też przeprowadzono w r. 1885 linię kolejową od Koluszek do Ostrowca, przedłużając ją w 1915 r. do Ćmielowa i dalej na Sandomierz.

Pod Michałowem przyjmuje Kamienna z prawej strony Łubiankę, a dalej pod Nietuliskiem swój największy dopływ Świślinę - zbierającą wody aż spod Bukowej Góry, Łysogór i pasma Jeleniewskiego; zlewnia Świśliny osiąga 412 km2, co stanowi przeszło piątą część dorzecza Kamiennej (2007 km2) - następnie prawobrzeżne dopływy: Szewnianka pod Ostrowcem; (zlewnia 90 km2) i Kszczonowianka pod Ćmielowem (zlewnia 32 km2). Ostatnie to w ogóle dopływy prawobrzeżne, mimo że Kamienna ma jeszcze 49 km do ujścia. Z lewobrzeżnych dopływów godnych wzmianki jest Oleśnica, wpadająca pod Skarżyskiem (zlewnia 70 km2) i Lubienia pod Brodami Iłżeckimi.

Od Ćmielowa traci Kamienna swój charakterystyczny kierunek równoległy do głównego pasma Gór Świętokrzyskich, określany jako świętokrzyski i skręca radykalnie na północ. Wytrwale przebija się przez wapienie, tworząc piękny przełom pod Bałtowem wraz z pętlą. Gęsto meandrując uchodzi wreszcie poza Wolą Pawłowską do Wisły, prawie pod Kępą Piotrowińską. po 156 km pracowitego biegu. Nie może się zdecydować na ten krok, przedłuża swój bieg o 2 km, płynąc prawie równolegle, wykorzystując pradolinę Wisły.

Kamiennej zawsze było ciasno i ciągle mało. W gęstym ścisku sieci wodnej Gór Świętokrzyskich z możliwościami promienistego spływu do Wisły i Pilicy musiała Kamienna wywalczyć swe bezsporne stanowisko świętokrzyskiej rzeki. Stosunki hydrogeograficzne .są w Górach Świętokrzyskich niezwykle skomplikowane. Rzeki nie wykorzystują dla odwodnienia terenu naturalnych dolin, .a przebijają się chętnie w poprzek wzniesień antyklinalnych (24). Działy wodne przestają po prostu istnieć w wielu wypadkach. Rzeka sporów Kamien­na - poniosła zasadniczo tylko jedną porażkę. Oddała część dorzecza Lubrzance, która śmiałym wypadem wdarła się; w zlewnię Kamiennej, żłobiąc piękny przełom pod Mąchocicami, Tak Kamienna straciła dużo wody.

Kamienna jednak powetowała stratę na Belniance oraz Iłżance. Dopływem Pokrzywianki - Słupianką - sforsowała dział wodny Łysogór oraz pasma Jeleniowskiego i sięgnęła daleko na południe odwadniając oba masywy gór częściowo od ich słonecznych stoków. Iłżankę skrzywdziła Kamienna dwa razy; raz małą niemianowaną rzeczką wpadającą do niej pod Wierzbnikiem. drugi raz w znacznej już Lubieni, wpadającej pod Brodami, Prawdopodobnie Wolanka. wpadająca od północy pod Bałtowem do Kamiennej była niezależna płynąc wprost do Wisły, jak to czyni nieco dalej na północ Krępianka, albo może też należała do dorzecza tej ostatniej.

Kamienna - rzeka sporów - sięga jeszcze dziś swymi dopływami niemal samej miedzy granicznej z innymi zlewniami. Wspiera się bowiem o dwa węzły hydrograficzne - suchedniowski i łagowski. Suchedniowski na wyso­kości 391 m npm. daje początek Kamiennej na wschód, Czarnej na zachód i w kierunku południowym Nidzie. Węzeł łagowski wznosi się na 345 m npm. (Wał Małacentowski), skąd wypływają; Słupianka (dopływ Pokrzywianki i Kamiennej), Belnianka (dopływ Nidy) i Łagowica, wpadająca do Czarnej Wody, a z nią do Wisły.

Stosunki sąsiedzkie są dość napięte zwłaszcza w węźle suchedniowskim. Krasna (dopływ Czarnej) i Żelaźnianka mają źródła odległe o 1700 m, rozgranicza je dział wodny 13 m wysoki. Inne źródła Krasnej, położone tylko 12 m niżej, znajdują się 426 m od Łosieńca (vel Łosieni), płynącego w przeciw­nym kierunku, biorąc początek z tego samego mokradła. Bobrza (dopływ Nidy) posiada źródła odległe o 1137 m od Krasnej i dzieli je wyniosłość 22 m.

Kamienna choć nieduża jest uparta i konsekwentna, kapryśna w między­czasie i dziwnie wyczuwająca ziemię. Nie darmo ją też Kamienną rzeką nazwano. Gdyby nie złośliwość ludzka ujmująca ją w liczne stawy dla zmuszenia do rozwagi, byłaby częściej młoda, gwałtowna, górska. Często też sobie przypomina swą naturę. Rozwala wszystko. Szaleje gwałtownym przy­borem. Ale szybko łagodnieje. Jej życie pulsuje w Górach Świętokrzyskich. Tam jej dział wodny idzie grzbietem Bukowej, Łysogór, Jeleniewskim o maksymalnych opadach. Na tamte góry zawsze liczyć może. Od północy miejsca­mi dział wodny wiedzie niemal ponad jej doliną. Północ bowiem odwadnia się autonomicznie przez Krępiankę, Iłżankę, Zwolenkę i Radomkę, wpadające do Wisły jako oddzielne jednostki hydrograficzne. Kamienna natomiast ze swym dorzeczem stanowi północną granicę hydrograficzną Gór Świętokrzyskich. Dorzecze Kamiennej o obszarze 2007 km2 jest całkiem ekscentrycznie położo­ne. Prawobrzeżne wynosi ponad 1300 km, obszar bezdopływowy koło 500 km2, na lewobrzeżne wypada nie więcej jak 200 km2. To przestrzenne i hydrologiczne ciążenie Kamiennej ku Górom uzasadnia jej nazwę święto­krzyskiej rzeki.

Jej kierunek równoleżnikowy z pochyleniem koło 30° na południowy-wschód jest wynikiem wykorzystania przez Rzekę podłużnej dyslokacji między jurą i triasem. Dziwne jest tylko, że Kamienna nie płynie dalej wzdłuż tej samej dyslokacji poza Ćmielowem. Dyslokacja bowiem ciągnie się aż po Zawichost. Co zdecydowało, że Kamienna podjęła się forsować drogę na teren innego zdaje się dorzecza poprzez przełom pod Bałtowem? Czy Prakamienna płynęła kiedyś w kierunku na Zawichost utrzymując dalej kierunek "święto­krzyski"? Na wschód od Ćmielowa wytworzył się dział wodny Wyżyny Opatowskiej i odgrodził Kamienną od Wisły. Musiała skręcić na północ wykorzystując zresztą dyslokacje poprzeczna przy forsowaniu działu wodnego.

W ostateczności nie tyle źródła Kamiennej są ciekawe, ile raczej historia jej ujścia. Nie wiadomo, kiedy nastąpił w życiu Kamiennej zasadniczy zwrot - podzielenie losów z Wisłą. Obie pracują w tym samym materiale, obie forsują drogę na północ, by zjednoczyć się pod Piotrowińską Kępą i na zawsze wymieszać swe wody.

Jaką rolę odegrały w tworzeniu przełomu Kamiennej zjawiska krasowe szybko postępujące w ciepłym klimacie trzeciorzędu - trudno powiedzieć. Jak dalece przełom pod Bałtowem przygotowała płynąca od Sienna Wolanka, która dziś stanowi typową rzekę krasową i na odległości 3 km od Kamiennej kończy swe życie, choć zachowuje suchą dolinę? Czy wpadała do Kamiennej pod Ćmielowem? Czy kiedyś płynęła samodzielnie ku Wiśle, jak to czyni Krępianka, a jej dolinę wykorzystała Kamienna głęboko erodując obecny przełom pod Bałtowem. Zjawiska krasowe mogą dostarczać nieoczekiwanych sytuacji (il. 3).

Hydrogeologów zainteresowały pewne anomalie przepływów w Kamien­nej. Od Ćmielowa poczynając (48,4 km do ujścia), na prawym brzegu, od Brodów Iłżeckich (94,3 km od ujścia), nie licząc krasowiejącej rzeki Wolanki - Kamienna toczy swoje wody przez teren bezdopływowy.

Przepływy w metrach sześciennych na sekundę układają się w minimum, średnio i maksimum w różnych punktach rzeki następująco ( 28 ) ;



Tab. 1. Przepływy w m3.



Miejscowośćodległość od ujściaminimumśredniomaksimum
Bzin124,90,251,5388
Wąchock104,00,443,22131
Kunów71,70,804,84261
Borowina44,01,075,92293
Bałtów31,51,306,84300
Czekarzewice15,31,907,97320
Wola Pawłowska6,43,209,70345
Ujście do Wisły 3,329,86347



Przy przyjęciu największego dopływu Świśliny średni przepływ na sekundę wzrasta o 1,62 m3 na odcinku długości 33 km między Wąchockiem i Kunowem,. tymczasem na odcinku 37,6 km między Borownią (poniżej Ćmielowa) a Wolą Pawłowską przyrost przepływu na sekundę wynosi 3,78 m3. Ten ostatni etap jest w terenie zupełnie bezodpływowym. Widocznie istnieje tutaj więcej rzek podziemnych typu Wolanki. Ta ostatnia ginie na odległości 3 km przed ujściem do Kamiennej, tamte zaś nie ukazały się w ogóle na powierzchni ziemi. Fakty takie są znane dla okolic krasowych. Dziś obserwujemy wiele bijących źródeł w dnie rzeki lub jej brzegach. Kamienna zdradza wgłębne życie tysiącem źródeł, ponad którymi przelewa swe wody (il. 4).

Po niemal 35 milionach lat cierpliwego wgryzania się w piaskowce i wapienie, po milionach lat niestrudzonego żłobienia przełomu między Ćmielowem i Bałtowem, Kamienna miała znów wielkie i niespokojne dni w czwartorzę­dzie. Północny lodowiec prawie jednym przejściem zniweczył jej milionowoletnią pracę erozyjną. Ilość zlodowaceń jest sporna, przyjmuje się jednak 3, w tym preglacjał poprzedzający zlodowacenie krakowskie (39). Dwa zlodo­wacenia objęły dolny bieg Kamiennej, krakowskie natomiast całą jej dolinę. Początek - plejstocenu - określa się na milion lat lub niewiele mniej. Po zlodowaceniu krakowskim, które zniwelowało brzegi doliny i zasypało ją transportowanym materiałem północnym oraz lokalnym nastąpił wielki inerglacjał. Kamienna zabrała się do mozolnej pracy uprzątania swej doliny.

Zasypanie doliny moreną denną i czołową jest równoznaczne ze śmiercią rzeki. Ale ten sam lodowiec cofając się daje życie na powrót rzece. W pewnej fazie przyjmuje się istnienie między Ostrowcem a Rudą Kościelną zastoiska wód roztopowych, zlodowacenie bowiem środkowopolskie zajęło odcinek ujścia rzeki na linii przełomu Ćmielów - Bałtów i dalszy jej bieg oraz Wyżynę Opatowska, pozostawiając transportowany materiał. Spiętrzone wody zna­lazły swe ujście albo cofając się Szewnianką i przelewając się niskim działem do Opatówki, lub też Kamienna odnalazła dawną swa drogę rynną spływową w kierunku na Ożarów i Zawichost (47). W czasie interglacjału ęmskiego Kamienna kontynuuje uprzątanie śladów wszystkich zlodowaceń. Schyłek tego interglacjału wypada na 80 000 - 75 000 lat temu. Następne zlodowacenie bałtyckie - z maksymalnym obniżeniem temperatury, około 50 000 lat temu - nie objęło już Kamiennej. Może ona kontynuować swą pracę usuwania polodowcowych śladów.

Kamienna walczy o swe życie z podwójną energią. Ledwie na dobre rozpoczęła pracę nad oczyszczaniem swej doliny, gdy nowe niebezpieczeń­stwo zawisło - tym razem z powietrza. Wichry niosły tumany lessowego pyłu w czasie właśnie ostatniego zlodowacenia. Inni utrzymują, że fala lessów przechodziła nawet 5 razy (37) albo przynajmniej jeszcze w okresie przed zlodowaceniem bałtyckim (39) Walka o życie nie była łatwa, skoro nad brzegiem jej doliny oraz krawędziach zawisły 10 metrowe zwały lessu, a sąsiednią Wyżynę Opatowską zasypało, łącznie z siwymi iłami, warstwą o grubości ponad 30 m. Warstwą najgrubszą w środkowej Europie. W tej walce Kamienna podała rękę innym rzekom, choćby Krępiance oraz Iłżance. O uzgodnionym działaniu świadczą na lewym brzegu Kamiennej zachowane strzępy lessowych wysp ( 28 ).

Uprzątanie śladów zlodowacenia przez rzekę jest pracą taśmowo - cykliczną. Rzeka wymywa najpierw materiał drobny, później coraz grubszy. Wypłu­kany w górnym biegu materiał rzeka osadza w swym dolnym odcinku. Praca staje się po ludzku beznadziejna, jednak skuteczna na długim odcinku czasu. Rzeka wyzwala się od źródeł poczynając. W dolnym swym biegu jeszcze dziś płynie Kamienna 20 m powyżej ponad swym pierwotnym dnem doliny. Nie zdążyła więc odrobić jeszcze peryglacjalnych zaległości.

Doprowadzenie doliny do początkowej świetności trwa nadal. Do dziś. Jeszcze daleko do końca. Zresztą w pracy począł Kamiennej przeszkadzać człowiek. I to nie tylko zagradzając jej bieg stawidłami. Praca rzeki zależy od ilości wody i stałego jej dopływu. Kamienna znajduje się ponadto w wyjątko­wej sytuacji terenów leśnych, tylko w niewielu miejscach las przylega swą ścianą bezpośrednio do jej brzegów. Przemysł i osadnictwo wypijają życie z Kamiennej rzeki.



3. KAMIENNA UCZY GEOLOGII



Kamienną słusznie uważać można za świętokrzyską rzekę. Tylko 10 km dalej wpadająca do Wisły Krępianka płynie już północnym obrzeżeniem Gór Świętokrzyskich (36). W dodatku Kamienna w przedziwny sposób podziela tektoniczna dolę Gór. Posiada po prostu umiejętność wyszukiwania słabych spojeń skorupy ziemskiej. Kamionka, dopływ Kamiennej, płynie od Łącznej po Skarżysko dyslokacją suchedniowską tnącą w poprzek daleko na południu Łysogóry pod Masłowem. Potem znów od Grzybowej Góry przez Wąchock, niemal do samego Kunowa, wykorzystuje dyslokację wąchocko - rudzką (2). Wielka pętla meandrująca między Bałtowem a Skarbką to ciągle (przerzucanie się z subsekwencji do konsekwencji żłobienia doliny w zależności od dyslokacyjnych spękań.

Świętokrzyski charakter Rzeki staje się oczywisty. Kamienna wpiera się niezliczonymi strumieniami w masyw kambryjski Łysogór i pasma Jeleniowskiego. Poprzez Czarną Wodę (wpadającą do Pokrzywianki) i Słupiankę zmywa niemal cały sylur Gór Świętokrzyskich, nie licząc drobnych enklaw sylurskich na południe od Łysogór. Gdyby nie zabór części dorzecza Kamien­nej przez Lubrzankę sylur należałby niepodzielnie do Kamiennej. Prawie cały dewon na północ od Łysogór jest w posiadaniu Kamiennej, która go zmywa Psarką płynąca aż spoza Bodzentyna, Dobruchną, żłobiąca piękny przełom pod Grzegorzewicami, częściowo Pokrzywianką i Świśliną.

Karbon i perm nie występują w sedymentacji północnej części Gór Święto­krzyskich. Kamienna czuje się dopiero swojsko w triasie. Prawie połowa wszystkiego triasu Gór Świętokrzyskich jest w jej posiadaniu. Kamienna jako taka, a więc bez dopływów, przecina w 43% utwory triasowe, w 43% jurajskie, natomiast przy ujściu w 14% utwory kredy (3.23). Kamienna jest więc w zupełności rzeką mezozoiczną wspartą o paleozoiczny trzon swego asymetrycznego dorzecza. Źródła Kamiennej przekroczyły linie kontaktu między triasem i jurą. Seria piaskowców typu "Piekło" należy do liasu (14). Skały Piekła zostały wypreparowane do obecnych kształtów przez wiatry w okresie poprzedzającym zlodowacenie (19), Więcej danych o Kamiennej znajduje się dopiero poniżej sołtykowskich stawów. Od Płaczkowa do Bzina występują piaskowce retu. Na warstwach retu spoczywa wapień muszlowy. W Bliżynie są widoczne w dnie rzeki duże bloki i płyty jasnego piaskowca. Na wysokości Starego Gostkowa występują w korycie Kamiennej również jasne piaskowce, jak i czerwone iły (10). Tab. 2.



Przełom Kamiennej i progi piaskowcowe w dzielnicy Bór (Skarżysko-Kamienna)


Wapień muszlowy otacza północne obrzeżenie Gór Świętokrzyskich. Spo­czywa on zwykle na recie, a w stropie jego znajdują się utwory kajpru.

Kamienna przecina w kilku miejscach wychodnie wapienia muszlowego, mianowicie w Płaczkowie, Bliżynie, Bzinie, Wąchocku, Wierzbniku, Krynkach i Nietulisku (55).

Na 4-kilometrowym odcinku między Nowym Młynem i Marcinkowem płynie Kamienna dyslokacją między triasem reprezentowanym pstrym pia­skowcem, a retyko - liasem piętra ostrowieckiego. Czerwone iły widoczne są na lewym brzegu doliny (9). Dyslokacja ciągnie się zresztą dalej poprzez Wąchock do Krynek. W samym Wąchocku na południowym brzegu widać piaskowce triasowe z upadem na S, a po drugiej stronie na lewym brzegu piaskowce retyku z upadem na północ. Piaskowce retu przekraczają jeszcze lewy brzeg Kamiennej pod Starachowicami i biegną wzdłuż jej doliny aż na południe od Krynek. Kajper natomiast występuje w urozmaiconej postaci żwirowców, wiśniowych iłów, wapieni od Krynek do Nietuliska (43). Gdzieś właśnie na Nietulisku kończy się wielka dyslokacja brzeżna liasu, zaczynają­ca się od Nowego Młyna przez Marcinków, Wąchock, Starachowice, Krynki (44). Poza Nietuliskiem wypada Kamienna, z triasu. Od Krynek do Kunowa występują piaskowce oraz iłołupki syderytowe. Dno Kamiennej w Ostrowcu stanowią piaskowce piętra ostrowieckiego należącego do liasu. Od Ostrowca do Ćmielowa dolina Kamiennej jest wypreparowana w iłach bajosu, dlatego też przyjmuje imponujące rozmiary. Na lewym zboczu Kamiennej przy Stokach Starych odsłania się 1 ,5 km pas Oksfordu w postaci wapieni marglistych i łupkowych z konkrecjami czarnego krzemienia. Oba brzegi pod Maksymilianowem i na południe od Łemieszów tworzą wapienie margliste z konkrecjami czarnego i szarego krzemienia należące do piętra argowskiego. Te same wapienie stanowią górę Zamkową w Bałtowie nad Kamienną, choć najwęższa i stroma dolina w Bałtowie i Zarzeczu jest wyżłobiona w wapie­niach rauraku. To samo piętro rauraku w postaci masywnego wapienia scyfiowego przecina Kamienna między Smykowem a Podgrodziem (47).

Poniżęj Bałtowa i Zarzecza zachowały się strome skałki z wapienia astartu. W Skarbce Górnej spotyka się już margle kimerydu dające kontakt z piętrami kredy, Dolina Kamiennej w Skarbce Dolnej jest wycięta w piaskach albu. W tym samym miejscu widoczny jest cenoman. W kierunku na Pętkowice dolina rozszerza się drążąc wapienie tauronu. Poza Pętkowicami wrzyna się Kamienna w miękkie margle santonu i daje dolinę 10-krotnie szerszą niż w przełomie bałtowskim. Tak jest aż do Okołu. Między Okołem i Czekerzewicami dolina zwęża się, zbocza przyjmują strome zarysy i są skaliste. Kamien­na wkracza w twarde utwory krzemionkowe z dodatkiem wapienia - opo­kę kampanu. Pod Zemborzynem występują opoki i gezy dolnego mastrychtu, a końcowy odcinek doliny tworzy Kamienna jeszcze raz w opoce kampanu. ( 39 ).

Rzeczywiście Kamienna rzeka, Kamienna od początku do końca. Przecina ona niezwykle zróżnicowany układ pięter geologicznych i materiału skalnego.

Jest w wielu wypadkach dobrym wskaźnikiem tektonicznego pocięcia podłoża. Życie swe uzgodniła z życiem terenu wyprzedzającym ją niezwykle czasowo.

W dolnym swym biegu budzi coraz więcej zainteresowania z uwagi, na doskonałe odsłonięcie czwartorzędowe środkowej Polski (34). Wyjątkowe znaczenie dla zagadnień czwartorzędowych stanowi możność badań porównawczych. Lodowiec środkowopolski zatrzymał się bowiem nad Kamienną, przekroczył ją tylko w dolnym biegu, wygiął się łukowato ku północy po Iłżę, drugim zasięgiem dotknął Kamiennej pod Skarżyskiem, ale jej nie przekroczył (45).

Nie mniej ciekawego obiektu badań dostarcza dolina Kamiennej dla studium geomorfologicznego. Można bowiem prześledzić resztki pradoliny, a tym samym wnioskować o istnieniu pierwotnej rzeki, która dała ostatecznie Kamienną. Rzeka mimo stawianych przeszkód przez czas i człowieka jest ciągle w pasji swego życia.



4. RZEKA BOGATEJ ZIEMI



Kamienna to zamożna rzeka. Ramionami objęła bogaty obszar. Wiek geologiczny przejawów rudonośnych wykazuje dużą rozpiętość, od dolnego dewonu, poprzez górną jurę, aż do trzeciorzędu. Rudy dewońskie obejmują obszar ponad 400 km2, występują jednak bardzo nieregularnie (59). Największe nadzieje budzić mogą złoża syderytu ilastego na pograniczu triasu i jury. Należą jednak do najmniej zbadanych.

Prawie 90 km długi pas rudonośny jury brunatnej położył się wschodnim swym krańcem wzdłuż brzegów Kamiennej (11). Złoża te ciągną się wąskim pasmem do Ćmielowa przez Denków, Ostrowiec, Tychów, Jastrząb do Opocz­na. Rudy kwaśne, ale wysokoprocentowe zalegają między Starachowicami a Szydłowcem. Natomiast piaski żelaziste wypełniają nieckę o szerokości 100 - 200 metrów, grubości do 5 m - ciągnącą się od Ćmielowa po Zębiec-Tychy ( 18 ). Długość niecki wynosi 45 km, a może być znacznie większa. Ciekaw­szym i zdaje się bogatszym terenem rudonośnym będą okolice źródłowe Kamiennej i jej działy wodne z Radomką oraz Czarną (14,19). Tam też przeniósł się punkt zainteresowania rudami żelaza.

Do rud żelaza zalicza się również piryt wieku dewońskiego występujący w Rudkach. Ponadto okruszcowanie pirytowe z dodatkiem chalkopirytu stwierdzono na dziale wodnym Kamiennej - na Św. Krzyżu (50). Konkrecje pirytowe znaleziono również pod Ostrowcem.

Rudy manganu spotykano w piaskach żelazistych pod Ćmielowem. Nato­miast takie rudy manganu, jak psylomelan i piroluzyt znajdują się na dziale wodnym Kamiennej po wschodniej i zachodniej stronie Łysicy (51). Widocz­nie zasoby manganu na dziale wodnym Łysogór muszą być znaczne, skoro w przełęczy Huckiej na dnie rzeczki osadziły się piaski zawierające do 8,63% związków manganowych (54).

Chociaż karbon nie występuje w północnej części obszaru świętokrzyskiego złożom rudy towarzyszy na ogół węgiel młodszej formacji geologicznej ( kalper, lias). Węglem kamiennym interesował się w rejonie rzeki Kamiennej już Staszic. Właściciel dóbr Ostrowiec - Jerzy Dobrzański - znalazł węgiel w pobliżu wsi Bukowie pod Kunowem. Badania Ebertowskiego i Krumpla, przy użyciu świdra, wykazały 3 warstwy węgla pod Kunowem na 9 łokciach głębokości. Pod Miłkowem i Gromadzicami Krumpel stwierdził pokład węgla o grubości 25 cali (32).

Badania w Rzuchowie pod Ostrowcem i w Krynkach stwierdziły występo­wanie węgla w warstwach o grubości do 40 cm (46). Natomiast okolice źródłowe Kamiennej i górny jej bieg mają obok pokładów rudy również węgiel typu węgla kamiennego. W Stefankowie (na zachód od Chlewisk) występuje wśród piaskowców szydłowieckich i łupków kajprowych węgiel na głębokoś­ci 9 m warstwami grubości 10-26 cm. (21). W tej samej formacji występują również w pobliżu Kamiennej (Odrowąż, Brzask, Bronów) warstwy węgla sięgające 42 cm miąższości (20). Warstwy węglonośne stwierdzono również w Skarżysku nad Kamienną ( 8 ). Nie są to złoża godne eksploatacyjnej uwagi, charakteryzują jednak mineralne obrzeżenie rzeki Kamiennej.

Wychodnia warstw fosforytonośnych ciągnie się od Wisły pod Rachowem i Zawichostem, w poprzek Kamiennej, między Pętkowicami i Bałtowem, dalej na Sienno do Orońska, pod Radomiem, na długości przeszło 70 km (35). Wiek fosforytów szacuje się na alb i cenoman,

Dolina Kamienna od dawna jest słynna z doskonałych piaskowców. Pia­skowce retykoliasowe występują od Skarżyska do Ostrowca. Na tym pasie leżą czerwone piaskowce z Wąchocka, białe z Kunowa, biało-żółte z Suchedniowa, nieco dalej od Kamiennej piaskowce w Szydłowcu. Na wąskim pasie występują również jurajskie piaskowce od Ostrowca poprzez Ćmielów.

Nieprzebrane bogactwo glin ceramicznych i ogniotrwałych iłów to dalsze zasoby znad Kamiennej. Jedno większe skupisko kajprowych glin ogniotrwałych występuje na południowy-wschód od Skarżyska, drugie nad Kamienną w Krynkach, Adamowie, Rudzie (7). Resztę jak miedź, ołów, srebro, siarkę, baryt, gips, marmury, bituminy, część żelaza zabrała jej świętokrzyska siostrzyca - Nida. Mimo wszystko to nie pełny jeszcze obraz bogactwa. Kamienna nie dała za wygraną. Rudy miedzi w postaci chalkopirytu i mala­chitu zasygnalizowano w Gromadzicach pod Ostrowcem i w Michałowie (22). W pierwszej miejscowości stwierdzono ponadto występowanie barytu.

Ceny ziemi nie mierzy się wyłącznie gospodarczymi wskaźnikami. Tę wielką prawdę przypomniała w 1967 r. Kamienna, oferując tym razem curiosum naukowe pierwszego masowego występowania flory górnojurajskiej w Polsce, w postaci skamieniałych resztek roślin nagonasiennych oraz skrzypowych. To ostatnie jest unikalnym okazem w Europie. Górna jura Wólki Bałtowskiej oraz Lipnika pod Krzemionkami weszły do paleobotaniki. Sukcesy nauki są nie mniejszymi zyskami niż bogactwa ekonomiczne. To drugie oblicze zamożności ziemi zdaje się Rzeka przypominać.

Dorzecze i terytoria, położone od północy powyżej działu wodnego źródeł Kamiennej to kraina niespodzianek naukowych i nadziei górniczych. Kamienna wybrała obszar pocięty niezliczonymi dyslokacjami geologicznymi, w odległej przeszłości wyjątkowo niespokojny. Wróży to odnalezienie ukry­tych bogactw kopalnych. Pięć tysiącleci trwająca w jej obrębie praktyka górnicza jeszcze nie wszystko odnalazła.



5. KAMIENNA I CZŁOWIEK



Ostatni okres zlodowacenia (bałtycki), który zresztą nie objął Kamieniej, oglądał już zapewne człowiek. Koło 30 000 lat temu rozpoczęło się ostanie zlodowacenie. W latach 24 000 - 22 000 przypadło jego maksimum. Pojedyn­cze grupy łowców paleolitycznych zapuszczały się doliną Kamiennej, skoro dotarły do Góry Puławskiej, gdzie znaleziono ich stanowisko (41). Człowiek paleolitu wędrował od południa, Góra Puławska stanowi północną rozpozna­ną granicę, odległą od ujścia Kamiennej 35 km. Grupa puławska reprezentuje kulturę środkowooryniacką. Interglacjał oryniacki datuje się obecnie na 42 000 do 27 777 lat pne. Zabytki kultur oryniackich znajdują się częściej na południu Polski w okolicach Krakowa, w Jasicach nad Wisłą i w Jerzmanowicach ( 13 ). To ostatnie stanowisko, datowane izotopowo, ocenia się na 38 000 lat.

Stanowisko paleolityczne na Zwierzyńcu pod Krakowem reprezentuje kulturę dolnooryniacką ( 48 ). Jest ono ważne dla badań nad korelacją ostat­nich zlodowaceń, powstania lessów oraz migracji grup ludzkich. Człowiek paleolitu wykorzystywał również tereny niżowe, lessowe, wydmy piaszczyste, żwirowiska nadrzeczne. Kamienna dostarcza tych wszystkich możliwości. Wzdłuż też Kamiennej znaczy się szlak wędrówek paleolitycznych, poprzez Grzybową Górę i Nowy Młyn (4 km na wschód od Skarżyska) (17) oraz w Antoniowie Małym w miejscu, gdzie rzeka Wolanka, w odległości 4 km od Kamiennej, poczyna ginąć w zjawiskach krasowych pod ziemia (49). Stano­wisko w Antoniowie Małym zalicza się do kultur górnomagdleńskich.

Tutaj przecież na północnym brzegu Kamiennej między Grzybowa Górą i Antoniowem nie mógł paleolityczny łowca nie zauważyć wspaniałego i w nadmiernej podaży materiału krzemiennego. Jedynie 20 km na północ od Grzybowej Góry leży również kopalnia krzemienia w Orońsku, eksploatowa­na od późnego paleolitu.

Kamienna jeszcze raz wszystko ujawniła. Tarasy nadrzeczne, wydmy, materiał akumulacyjny wodny wskazuje na duże możliwości niżowego osad­nictwa paleolitu (15).

Zlodowacenie bałtyckie z innych względów było ważne dla Kamiennej. W jego następstwie powstały grube warstwy lessu na prawym brzegu i gdzie­niegdzie jego płaty na lewym. Kultury rolnicze neolitu chętnie wybierały wzniesienia dla celów osadnictwa. Dolina Kamiennej stała się atrakcyjna bogactwem gleby, a wkrótce i odkrytym doskonałym krzemieniem. Te dwa czynniki bogactw naturalnych Kamiennej zadecydowały o rozwoju neolitu nad Kamienną. Trzeci czynnik - sama rzeka - był niemniej pożądany.

Kamienna jak cięciem noża rozdziela swym brzegiem między Kunowem i Ćmielowem surowy świat krzemienia, krasowych zapadlisk od żyznej ziemi lessowej pociętej głębokimi wąwozami. "Martwy" świat kamienia, wydm piaszczystych dotyka jej lewego brzegu. A tu zaraz, kilka metrów dalej, na jej prawym brzegu rozciąga się umiłowany przez neolit krajobraz lessu.

Nigdzie może na świecie nie dzieli rzeka tak radykalnie terenu charakterys­tycznego dla dwóch rożnych kultur, dwu oddzielnych tysiącleci, jak właśnie Kamienna. Też górnicy neolityczni zamieszkiwali radosny brzeg prawy w Ćmielowie (wzgórze Gawroniec), a sezonowo tylko zachodzili w zamarły świat paleolitu, surowy teren łowiecki, gdzie znajdowała się kopalnia w Krze­mionkach (12).



"Krzemień pasiasty - surowiec wydobywany w Krzemionkach Opatowskich.


W ten sposób dzięki naturalnym bogactwom terenu powstał wielki neolity­czny "kombinat" górniczo - przemysłowo - rolniczy w obrębie dużego "S" Kamiennej między Ostrowcem a Pętkowicami z kompleksem kopalń w Krzemionkach, Magoniach, Stokach Wielkich, Borowni, Rudzie Kościelnej. Pro­dukcję górniczą kombinatu ocenia Żurowski w samych Krzemionkach na 111 500 m2 powierzchni wyeksploatowanej żyły krzemienionośnej, a ilość wydobytego krzemienia na 17 250 m3. Przeliczając to na produkcję przemy­słową po 2100 sztuk półwytworów z metra sześciennego krzemienia, kombi­nat tutejszy wytworzył 24 150 000 sztuk narzędzi (61). Kombinat w dużym "S" Kamiennej był więc niezwykle żywotnym przez długi okres czasu, bo aż daleko w obrębie brązu. Wyroby jego ze znakiem "Made in Kamienna", nazbyt charakterystycznym w postaci dwubarwnego prążkowania, rozcho­dziły się szeroko w środkowej Europie. Była to najwyższa klasa neolitu pod względem estetyki i wykonania.

Rozpęd produkcyjny był tak żywiołowy, że świat już dawno zmienił się "na brązowy", a czas stanął w dużym "S" Kamiennej (53). Niepostrzeżenie, w dorzeczu Kamiennej, nad nią samą i powyżej rozpalał się nowy świat - żelazny. Nowy układ sił wytwórczych nie łączył się z rolnictwem. Nie mógł się jednak oderwać od Rzeki. Był to "kombinat" górniczo - leśno -przemysłowy. Ziemia lessowa była chętnie widziana, ale spełniała zupełnie nowe funkcje - była dogodnym miejscem do wybierania kotliny hutniczej. Zasoby rudy rozrzucone w całym dorzeczu Kamiennej, jak również i las dający węgiel, stanowiły tu zasadniczą podstawę.

Górnictwo stanęło w obliczu analogicznych zadań jak w neolicie. Trzeba było poszukiwać konkrecje syderytu, limonitu. Trzeba było śledzić cienką warstwę rudonośną uciekającą w głąb. Zamiast w wapiennej skale wypadło coraz częściej pracować w piaskowcach. Tradycje w górnictwie rud żelaza wyglądają w sposobie ich wykonywania na niezwykle archaiczne. Pozostały dwie kopalnie dobrze zachowane - neolityczna w Krzemionkach i z okresem wpływów rzymskich w Rudkach. Przez ich zestawienie można prześledzić rozwój górnictwa. Obie są odległe o 25 km w prostej linii i - 25 do 30 wieków. Obie kopalnie były głębinowe, z wybieraniem szybów. W Krzemionkach stosowano już podpierające słupy w formie nie wybieranego materiału skalnego oraz system wywietrzników. W Rudkach przybyła tylko drewniana obudowa sztolni. Górnictwo nie uległo zasadniczej zmianie od czasów neolitu do IV wieku naszej ery. O archaizmie tego ostatniego świadczą kamienne narzędzia znajdywane w dawnych wyrobiskach Rudek, z czasu, kiedy wytop żelaza nad Kamienną dochodził szczytu (1).

Kopalnie krzemienia nad Kamienną były czynne daleko w okres brązu. Ten ostatni nie zaznaczył się zresztą mocniej w Górach Świętokrzyskich. Czy kopalnictwo rud w okresie halsztatu nie posługiwało się doświadczonymi górnikami z nad Kamiennej? Prymityw narzędzi drewnianych i kamiennych w Rudkach świadczyłby o archaicznej spuściźnie górniczej. Kunszt górniczy był trudny i niebezpieczny, wymagał dużej umiejętności oraz wyjątkowej intuicji w poszukiwaniu warstw produktywnych. Górnicy Krzemionek mogli się zetknąć z nowym materiałem rudnym w lejach krasowych swego teryto­rium. Złoża krasowe były zresztą eksploatowane 2000 lat później. Poza użytecznością jako barwnika górnik neolityczny nie wiedział o wartości brunatnej rudy.

Powstaje inny ciekawy problem ewentualnej dwuwarstwowości etnicznej w hutnictwie nad Kamienną. Być może hutnik w pierwszej fazie był przyby­szem znającym kunszt wytopu, ale roboty górnicze wykonywali doświadczeni spadkobiercy kopalnictwa, przedłużającego się na tym obszarze neolitu, sięgającego daleko w okres brązu. Kto stanowił warstwę zamożną nad Kamienną - hutnik czy górnik? Okres wpływów rzymskich to czas prosperity nad Kamienną. Na odcinku 40 km stwierdzono 15 stanowisk archeologicz­nych z 5 cmentarzyskami, 6 skarbami (Starachowice - 2 skarby, Nietulisko Małe, Nietulisko Fabryczne, Chmielów Piaskowy, Ostrowiec). Są to ozdoby srebrne i złote oraz monety (jeden - 3170, drugi 1550 sztuk) (6). Według pojęć rzymskich za czasów Tacyta (57) górnictwo nie było zajęciem zaszczytnym, jeśli nawet wykonujący ten zawód nie byli damnati ad metalla. Inaczej zape­wne kształtowały się stosunki społeczne i ekonomiczne kopalni w Rudkach niż w tym samym czasie (II i III wiek ne.) w rzymskich kopalniach złota Dacji czy rudy żelaznej w Dalmacji (30).

Nie sposób w tej chwili ustalić, czy hutnictwo żelaza powstało w dorzeczu Kamiennej (nad Pokrzywianką, Słupianką. Czarną Wodą ), czy też nad samą Rzeką. Radiacje starożytnego hutnictwa stwierdza się na inne dorzecza, jak:. Krępianki, Iłżanki, Radomki. Masowy zasięg hutnictwa nie wykazał specjalnej ekspansji w kierunku dużego "S" Kamiennej - domeny ongiś neolitu, choć znaleziono dymarkę z czasów piastowskich w pobliżu Krzemionek. Wielki piec powstał w Bartowie dopiero za króla Sobieskiego. potem w Rudzie Bałtowskiej, Ćmielowie. Koniec XVIII w. objął produkcją żelaza źródła Kamiennej - Antoniów, Aleksandrów, Stefanków. W XIX w. biegowi Kamiennei towarzyszył od źródeł do Bałtowa cały szereg zakładów hutniczych poprzez Bzin i sąsiednie Mostki, Parszów, Mroczków, Rejow, Suchedniów, dalej Wąchock, Starachowice, Michałów, Brody, Stara Ruda, Nietulisko, Ostrowiec, Bodzechów, Ruda Bałtowska (40). Z biegiem czasu obserwuje się koncentrację hutnictwa wzdłuż górnego biegu Kamiennej z wyjątkowym zmasowaniem na dziale wodnym z siąsiednimi zlewniami Radomki, Nidy, Pilicy. Hutnictwo z biegiem wieków ..spływa" w górę Kamiennej. Staszic rejestrując kopalnie Staropolskiego Zagłębia podaje ich 172 w 85 miejsco­wościach. Największa ilość kopalń, bo aż 54, rozłożyła się nad Kamienną.

Jeśli ziemia tworzy typ człowieka, to dolina Kamiennej z przedziwną przeszłością winna dawać optimum warunków na stwierdzenie słuszności tej zasady. Jest bardzo charakterystyczne, że sama dolina Rzeki nie posiada zabytków poza klasztorem cystersów w Wąchocku. Przeszłość rzeki Kamien­nej nie zamyka się w monumentalnych budowlach. Pomnikiem jej była zawsze praca. Praca samej Rzeki, jak jej dolina, albo praca człowieka bez zamiaru uwiecznienia się. Bieżąca praca człowieka. Człowiek kochał Rzekę, bo mu rzeka służyła.

Kamienna posiada instynkt rozpoznawania ziemi, instynkt czucia ziemi. Rzeka udziela tego instynktu człowiekowi. Człowiek ufając Rzece, nie błądzi. Ta wiara w nieomylny instynkt Rzeki towarzyszyła gromadom myśliwych i zbieraczy paleolitu, była cechą człowieka neolitu z Krzemionek i okolicy. Posiadał tę wiarę górnik i hutnik okresu wpływów rzymskich. Półtora tysiąca lat później odznaczał się tym zaufaniem do Kamiennej Staszic. Człowiek znad Kamiennej miał ciągle niepokój poszukiwacza, twórczy zryw. Nie lubił porzucać zajęć, kontynuował je przez Tysiąclecia z niewiarogodną konsekwe­ncją. Wymierały jedynie pokolenia. Praca trwała. Człowiekowi znad Kamien­nej rzeki towarzyszyła zawsze wiara w ziemię i upór pracy.

Rzeka jest wiecznie stara i ustawicznie młoda. Swój renesans nie wiadomo już który raz przeżywa w historii. Jest nadal aktualna i dziś, skoro 48 Zjazd Polskiego Towarzystwa Geologicznego na r. 1976 jest projektowany nad Kamienną - w Starachowicach.

Jest niezwykle intrygujące pytanie, czy zagadkowy sposób wytapiania przy naturalnym ciągu powietrza, tzw. sposób świętokrzyski, jest pochodzenia znad Kamiennej, czy tez nie (52). Jeśli tak, to można również mówić i o pewnym kręgu kulturowym Kamiennej. Odnosiłoby się to do narzędzi wyrabianych z materiału pasiastego Krzemionek i okolicy związanej z ta kopalnią, jak i do okresu starożytności żelaza. Pojęcie metalu święto­krzyskiego, w wyniku specjalnej technologii wytopu, jak i kształt wytwórstwa narzędziowego, który Piaskowski (33) nazywa ,,świętokrzyskim", winny stanowić o podstawach specyfiki kulturowej rzeki Kamiennej. Dla rozwiąza­nia ewentualnego problemu ,,kultury znad Kamiennej" należałoby jednak uwzględnić również szeroką skalę twórczości humanistycznej.



Sedlak Wł. 1976, Dzieje rzeki Kamiennej, Roczniki Filozoficzne, Tom XXIV, zeszyt 3









Dostarczył: heodes

Prawa autorskie © Skarżyski Wortal Turystyczny Wszystkie prawa zastrzeżone.

Opublikowane: 2006-02-19 (23267 odsłon)

[ Wróć ]

Theme Design© 2004(c) by: Lorkan Themes

Wszystkie znaki © należa do ich prawowitych włascicieli
PHP-Nuke Copyright © 2004 by Francisco Burzi. This is free software, and you may redistribute it under the GPL.
PHP-Nuke comes with absolutely no warranty, for details, see the license.
Powered by TURBO NUKE PL

Tworzenie strony: 0.16 sekund


TOP SWIETOKRZYSKIE !